„Mission impossible? Z historii dyplomacji można się sporo nauczyć…”

Po latach nasilenia „zimnej wojny” znalezienie porozumienia między państwami Zachodu a ZSRR i blokiem państw socjalistycznych wydawało się nierealne. Okazało się, jednak, że kluczem jest szukanie odpowiedniej formuły… W dniu 1 sierpnia 2025r. mija 50-ta rocznica podpisania Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE).

Był to dokument podpisany 1 sierpnia 1975r. w Helsinkach na zakończenie obrad Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie przez szefów państw i rządów 33 państw Europy (bez Albanii) oraz Stanów Zjednoczonych i Kanady.

Miał on charakter wiążący politycznie (nie był umową prawnomiędzynarodową) i składał się z 4 zasadniczych części, tzw. „koszyków”, które zawierały:

Pierwszy koszyk zawierał zagadnienia dotyczące bezpieczeństwa europejskiego i zawierał deklaracje 10 zasad rządzących stosunkami między państwami uczestniczącymi w KBWE i są to:

1. Suwerenna równość państw i poszanowanie praw wynikających z suwerenności,
2. Powstrzymanie się od groźby użycia siły lub jej użycia,
3. Nienaruszalność granic,
4. Integralność terytorialna państw,
5. Pokojowe załatwianie sporów,
6. Nieingerencja w sprawy wewnętrzne,
7. Poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności, włączając w to wolność myśli, sumienia, religii i przekonań,
8. Równouprawnienie i prawo narodów do samostanowienia,
9. Współpraca między państwami,
10. Wykonywanie w dobrej wierze zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego.

Drugi koszyk wyznaczał ogólne ramy i priorytety współpracy w dziedzinie gospodarki, nauki i techniki oraz środowiska.

Trzeci koszyk regulował zasady współpracy humanitarnej, kulturalnej i oświatowej. Odzwierciedlał dążenie (ograniczone przez wymóg ogólnej zgody) do liberalizacji międzynarodowych kontaktów kulturalnych i międzyludzkich (jak łączenie rodzin, małżeństwa, podróże) oraz do ułatwiania przepływu myśli i dostępu do informacji (zwłaszcza przez osłabienie kontroli państwa).

Czwarty koszyk, czyli część końcowa zawierała postanowienia wcielania postanowień Aktu i kontynuacji procesu KBWE. Zaplanowano odbywanie spotkań przeglądowych (pierwszym było belgradzkie spotkanie KBWE) dotyczących realizacji i rozwijania postanowień Aktu.

Stał się on jednym z głównych punktów odniesienia w stosunkach Wschód–Zachód w latach 70. i 80., dając gwarancje stabilności na kontynencie. Tworzył podstawy do rozwój dialogu międzynarodowego, budowy zaufania i bezpieczeństwa oraz negocjacji rozbrojeniowych.

Z punktu widzenia państw bloku wschodniego był usankcjonowaniem terytorialnego i polityczno–militarnego ładu ukształtowanego po II wojnie światowej. Stał się też oparciem dla ruchów obrony praw człowieka i opozycji politycznej w państwach komunistycznych oraz instrumentem nacisku państw zachodnich na rzecz demokratyzacji i liberalizacji w Europie Wschodniej.

Akt pozostaje podstawą prawną OBWE (Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie).

Współczesny kryzys geopolityczny wywołany agresją Rosji przeciw Ukrainie nie znalazł dotąd odpowiedniej formuły zaradczej. Może warto pamiętać, że historia magistra vitae est?

Źródło: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Akt-koncowy-KBWE;3867025.html
Źródło fot.: Bundesarchiv, Bild 183-P0801-026 / Horst Sturm / CC-BY-SA 3.0